«
  1. Ana sayfa
  2. Arabça
  3. Cümle ve Kısımları (İsim Cümlesi ve Fiil Cümlesi)

Cümle ve Kısımları (İsim Cümlesi ve Fiil Cümlesi)

ARAPÇA DİLBİLGİSİ
CÜMLE VE KISIMLARI

Abdullâh Saîd el-Müderris

 

Rahmân ve Rahîm olan Allâh’In ismiyle.

Hamd, Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed aleyhisselâm O’nun kulu ve Rasûlü’dür… 

Bundan sonra:

alfabe-ayrac

CÜMLE VE KISIMLARI

Lügatte: “Kelime dizisi” demektir.   

Istılahta ise: “Tam bir mânâ ifâde etmek için iki yahut daha fazla kelimeden kurulmuş olan söz dizisidir.” 

Bu tür cümleler الجملة المفيدة faydalı olan cümleler olup, bir hükmü yahut bir emri, bir olayı yahut bir durumu ya da bir işi bildirir.  

Kısımları: İsim ve fiil cümlesi olmak üzere iki kısımdır. 

alfabe-ayrac

İSİM CÜMLESİ

Tanımı: İsim ile başlayan cümlelere isim cümlesi denir.

Konusu: İsim cümlesi bir durumu, bir varlığın niteliğini haber verir; bir hüküm bildirir. 

Öğeleri: İsim cümlesi mübteda ve haberden oluşur. 

1. Mübteda: İsim cümlesinin kendisiyle başladığı kelime olup, cümlenin öznesidir. Marifedir (belirli olur). Misâlen: 

التلميذُ جَالِسٌ   Öğrenci oturuyor   

Bu misâlde görüleceği üzere mübteda marifedir.

2. Haber: Mübtedadan sonra gelen kelime olup, cümlenin yüklemidir. Mübtedayı niteler ve öznenin durumunu haber verir. Nekiradır. Misâlen:

الطباخُ ماهرٌ    Aşçı beceriklidir 

Bu misâlde görüleceği üzere mübteda marife, haber ise nekiradır.

* İsim cümlesinde haber, mübtedaya sayı ve cinsiyet bakımından uyar.

Misâl olarak: “ الكبابُ نافعٌ  Kitâb faydalıdır” cümlesi, isim cümlesidir. Çünkü isim ile başlamıştır. İlk kelimesi olan الكبابُ mübtedadır. Özne olup, başına elif-lam alarak marife olmuştur. نافعٌ Kelimesi ise haber olup, nekiradır. Haber, mübedaya sayı ve cinsiyet bakımından uymuştur. Her ikisi de müfred ve müzekkerdir.  

الطباخُ ماهرٌ    Erkek aşçı beceriklidir 

 الطباخةُ ماهرةٌ  Kadın aşçı beceriklidir  

 الطباخانِ ماهرانِ  İki erkek aşçı beceriklidirler

الطباختانِ ماهرتانِ  İki kadın aşçı beceriklidirler  

 الطباخونَ ماهرونَ Erkek aşçılar beceriklidirler 

الطباخاتُ ماهرتُ Kadın aşçılar beceriklidirler  

Bu misâllerde de görüleceği üzere, mübteda marife, haber ise nekiradır. Haber, mübtedaya sayı ve cinsiyet yönünden tabi olmuştur. 

alfabe-ayrac

FİİL CÜMLESİ

Tanımı: Fiil ile başlayan cümlelere fiil cümlesi denir. 

Konusu: İşlenen yahut işlenecek olan bir fiili anlatır.

Öğeleri: Fiil cümlesi, cümlede geçen fiil lazım fiil olduğunda fiil ve fâilden oluşur. Müteaddi olduğunda ise meful yani nesne cümleye dâhil olur.

1. Fiil: Fiil cümlesinin kendisiyle başladığı kelime olup, cümlenin yüklemidir. Yani fâilin yaptığı iştir. Fiili cümle başında olduğu sürece müfred olur. Fâil müsennâ yahut cem olsa da fiil müfreddir. Misâlen:

 كَتَبَ التلميذُ الدرسَ   Öğrenci dersi yazdı 

 كَتَبَ التلميذانِ الدرسَ   İki öğrenci dersi yazdı

كَتَبَ التلاميذُ الدرسَ   Öğrenciler dersi yazdı 

Bu misâllerde görüleceği üzere fâil, müsennâ ya da cem de olsa, fiil cümlenin başında daima müfred olur.   

2. Fâil: Fiilden sonra gelen kelime olup, cümlenin öznesidir. Yani fiili yapandır. Merfudur. Misâlen:

نهضَ التلميذُ   Öğrenci kalktı

شرِبَ التلميذُ الماءَ   Öğrenci su içti 

Birincisi lazım, ikincisi ise müteaddi fiil olan bu misâllerde görüleceği üzere fâil daima merfudur. 

3. Meful: Fâilden sonra gelen kelime olup, cümlenin nesnesidir. Yani fâilin fiilinden etkilenen şeydir. Mensubtur. Misâlen:

كَتَبَ التلميذُ الدرسَ   Öğrenci dersi yazdı 

Fiilin Kısımları: Fiil, meful alıp almaması bakımından lazım ve müteaddi olarak iki kısma ayrılır.

1. Lazım/Geçişsiz Fiil: Mefule/nesneye ihtiyaç duymadan fiile ve fâille mânânın tam olduğu, yapılan işin fâilde kaldığı fiillerdir. Başka bir şeyle ilgisi ya da etkisi olmadığından “neyi?” yahut “kimi?” sorularına cevâb vermez.

Misâl olarak: “ حَضَرَ التلاميذُ  Öğrenciler geldi” cümlesindeki حَضَرَ kelimesi lazım bir fiildir; التلاميذُ kelimesi ise fâildir. Cümle her ikisiyle, mefule ihtiyaç kalmadan tamâm olmuştur. “Neyi?” yahut “kimi?” soruları cevâbsız kalmaktadır.  

2. Müteaddi/Geçişli Fiil: Meful olmadan sadece fiil ve fâille mânânın tam olmadığı, yapılan işin mefule geçtiği fiillerdir. Başka bir şeyle ilgisi ya da etkisi olduğundan “neyi?” yahut “kimi?” sorularına cevâb verir. 

Misâl olarak: “ كَتَبَ التلميذُ رسالةً Öğrenci bir mektub yazdı” cümlesindeki كَتَبَ kelimesi müteaddi bir fiildir; التلميذُ kelimesi ise fâildir. Cümle, her ikisiyle mânâ olarak tamâm olmamıştır. Çünkü “öğrenci yazdı” cümlesinde öğrencinin neyi yazdığı bilinmemektedir. Yazmak fiili ise sadece fâille sınırlı olan bir eylem değildir. Bir şeyde etkisi ya da eseri olması gerekir. Bu da mefuldür. Mefulün cümleye dâhil olmasıyla mânâ tam olmuş olur.  

Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashabının üzerine olsun.

 İktibas Yapacakların Dikkatine!