«
  1. Ana sayfa
  2. FIKIH
  3. Bir İş Daraldığında Genişler / الأمر إذا ضاق اتسع

Bir İş Daraldığında Genişler / الأمر إذا ضاق اتسع

FIKIH KÂİDELERİ

Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın ismiyle…

Hamd, âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüğünden O’na sığınırız. O’nun hidâyete erdirdiğini hiç kimse saptıramaz, saptırdığını ise hiç kimse hidâyete erdiremez. Şehâdet ederim ki, Allâh’tan başka ibâdete lâyık hiçbir ilâh yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun kulu ve Rasûlüdür…

Bundan sonra:

<<<Kâide>>>

الْأَمْرُ إذَا ضَاقَ اتَّسَعَ

Bir iş daraldığında genişler. 

<<<Şerh>>>

Bu kâideyi, İmâm Suyûtî (v. 911h.) ve İmâm İbn Nuceym (v. 970h.) rahîmehumallâh zikretmişlerdir.[Suyûtî, el-Eşbâh: 83; İbn Nuceym, el-Eşbâh: 72.]

İmâm İzzeddîn b. Abdüsselâm rahîmehullâh (v. 660h.) ise şöyle demiştir: “İslâmî şerîatın esasları, eşyânın daraldığı zaman genişleyeceği üzerine binâ edilmiştir.”[İzzeddîn b. Abdüsselâm, Kavâidu’l-Ahkâm: 2/133.]

Mecelle-i Ahkâm’da ise 18. maddede geçmektedir.

Kâidenin Lafızları:

الْأَمْرُ İş: “Hal, durum” demektir. [İbrâhîm Mustafa, el-Mûcemu’l-Vasît: 1/26; İbn Fâris, Mucemu Mekâyîsi’l-Luga: 1/137.]

ضَاقَ Daralmak (ضيق): “Tâm bir daralmayla sıkıştı” demektir. Genişlemenin zıddıdır. [Cevherî, es-Sıhâh: 4/1510; İbrâhîm Mustafa, el-Mûcemu’l-Vasît: 1/548.]

اتَّسَعَ Genişlemek (وسع): “Genişlik ve kolaylık” demektir. Daralmanın zıddıdır. [İbn Fâris, Mucemu Mekâyîsi’l-Luga: 6/109; Cevherî, es-Sıhâh: 3/1298.]

Kâidenin Mefhûmu:

Yapılması gerekli olan bir işte, darlık ya da meşakkatle karşılaşıldığında, asıl hükme devam etmek mükellefi darlık ve güçlük içinde bırakarak sıkıntıya düşürüyorsa, o iş, maksadını aşmayacak bir şekilde hafifletilip genişletilir. İmâm Şâfiî rahîmehullâh (v. 204h.) şöyle demiştir: “Her şey aslına rücu ettirilir ve ruhsatlar belirlenen yerler dışında kullanılamazlar.” Yine şöyle demiştir: “Ruhsatta haddini aşmadık ve mest üzerine mesh etme ruhsatına kıyasla sarık ya da eldiven üzerine mesh etmeye ruhsat tanımadık.” [Şâfiî, el-Umm: 1/80, 2/167]

İfâde edildiği üzere, mükelleften acziyeti ve güçlüğü kaldırmak maksadıyla, vâki olan darlık için şeriatın sınırları içinde haddi aşmadan bir ruhsat ve genişletme bulmak gerekir. Hafifletmeyi gerekli kılan sebeb ortadan kalktığında ise hüküm aslına döner.

Kâidenin Çıkan Bazı Hükümler: 

• İmâm Şâfiî rahîmehullâh’a (v. 204h.) tezekte gezinen sonra da elbise üzerine konan sinek hakkında sorulduğunda: “Ayaklarını kurutacak kadar uçmuşsa olur, aksi halde iş fazla daralırsa genişler” demiştir. [Suyûtî, el-Eşbâh: 83.]

• Pire ve benzerlerinin kanı elbiseye yayıldığında affedilir. [Zerkeşî, el-Mensûr fî’l-Kavâid: 1/123.]

• Çekirgeler Harem yoluna yayılıp geçecek başka yer kalmadığında, yolu kullanan hacılara istemeden ezdikleri çekirgeler sebebiyle fidye gerekmez. [Zerkeşî, el-Mensûr fî’l-Kavâid: 1/123.]

• Eşi vefat etmiş bir kadın, rızık temini için mecbur kalsa, iddet günlerinde evinden dışarı çıkabilir. Kendisine yeter miktar rızık temini için bu günlerde dahi çalışması mubâh olur.[Muhammed ez-Zuhaylî, el-Kavâidu’l-Fıkhiyye: 1/274.]

• Müslüman da olsa zâlim olan devlet başkanına karşı isyân etmek ve onu görevinden indirmek vâcibtir. Ancak kan dökmekten çekinmeyecek ve büyük mefsedetlere sebeb olacak olan devlet başkana karşı isyân başlatmak vâcib olmaz.[Zerkâ, Şerhu’l-Kavâid: 164.]

• Malı olmadığı için borcunu ödeyemeyen kimseye mühlet verilir.

İfâde edildiği üzere, bir iş daraldığında genişler. Ancak genişlemede kastedilen darlığın yani hükmün hafifletilmesine sebebiyet veren şeyin olağandışı bir meşakkatlerden sayılması, anlık ve mevcut olması şarttır. Olağandışı sayılmayan, anlık ve mevcut olmayan daralmalar, genişlik sebebi olmazlar.

Hamd âlemlerin rabbi olan Allâh’a mahsustur. Salât ve selâm yaratılmışların en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashabının üzerine olsun.

1441 h. / 2019 m.

Abdullâh Saîd el-Müderris.

İktibas Yapacakların Dikkatine!